Fragmente nga libri "Kujtime" i Eqrem Bej Vlorës.

Fragmente nga libri "Kujtime" i Eqrem Bej Vlorës.

Botuar nga Shtëpia e Librit dhe Komunikimit, Tiranë

Përkthyer nga gjermanishtja "Lenenserinnerungen" 1973 nga Afrim Koçi Tiranë 2001.

Vëllimi i parë (1885 - 1912)

p. 195
...Stina (ishte mesi i nëntorit) ishtë shtyrë shumë dhe nuk lejonte një qëndrim më të gjatë në Kurvelesh. Një ditë (arritje e jashtëzakonshme kjo për karvanin tim) unë udhëtova me kalë nga Gusmari, nëpërmes pyllit të Kuçit, pranë burimeve të Shushicës nëpër Qafën e Mbretit (poshtë Kuç-Kudhësit) deri në buzë të detit, në Qeparo. Koha më kënaqi. Ishte një vjeshtë e mrekullueshme. Nuk do ta harroj kurrë madhështinë e pyllit të virgjër të Kuçit 73, shtigjet magjepsëse, me guralecë buzë Shushicës, ujra kristaltë që rrjedh përmes pylli dhe pamjet përallore që natyra e atjeshme i ofron syrit të njeriut. Një pushim i shkurtër, një kafshatë bukë në pyll dhe rruga rinis përsëri. Në mbrëmje arritëm në ranishten e Spilesë; për të ngritur çadrat ishte vonë dhe ne i hapëm krevatët tanë fushorë në një si biçim hani, por që në të vërtetë nuk qe veçse një hambar. Mua më zunë ca ethe, Don Luigji dhe Shero Agaj u bënë merak. Pa dijeninë time, ata kishin biseduar me pronarin e një barke me vela, për të më çuar në Vlorë, ndërkohë që karvani do të vinte me rrugë këmbësore. Të nesërmen unë u ndjeva më mirë dhe pasdite ne të tre, si dhe dy shërbëtorët e mi, hipëm në anije. Kabina qe e vogël, por e rahatshme - për disa minuta ajo u pastrua, u sollën plaçkat e mia dhe anija ngriti spirancën. Kuzhinieri im i mirë, Cania i vogël, na përgatiti peshk të freskët. Ne e hëngrëm atë me oreks të madh në kuvertë dhe pritëm me padurim që era e mbrëmjes të na shtynte sadopak përpara. Por asgje nuk lëvizte - të plogëta vareshin velat e dy direkëve, të raskapitur ramë edhe ne të gjithë të flinim. Mëngjesin tjetër unë hodha një vështrim kurreshtar nga oblla e kabinës - hambari i djeshëm ishte po aty. Dita premtonte të ishte tejet e nxehtë dhe me zagushi. Aty nga mesdita pamë re të mblidheshin mbi kokën e Pantokratorit, malit më të lartë të Korfuzit - po frynte shiroku! Deti u mbush me rrudha, u ndje nnjë tusht ere, pastaj një tjetër në fillim lehtë, pastaj më fort, velat tona u nbushën me frymë, u shtrinë dhe en rrëshqitëm si një çafkë përmbi valë. Kaluam me shpejtësi përbri Himarës dhe Vunoit. Por tani, me sa duket, e mira u teprua. Dallgët filluan të rrahin fort faqet e varkës sonë. Kapiteni na tha se po nisi shtërnagtë, ai nuk mund të rrezikojë të lundrojë natën për në Vlorë. Pak poshtë Dhërmiut ka një gji të vogël ku mund të strehoshim - na tha ai. Gjiu nuk ofronte ndonjë mbrojtje të madhe, por më mirë se në det të hapur qe. Kapiteni kishte pasur të drejtë - ai kish ndjekur traditën e lashtë mijravjeçare të detarëve që thoshte - ?mos lundro kurrë në shtërngatë përreth kepit të Glasës ( besoj se autori i referohet Glosës apo gjuhëzës KVJ)?. Pesë milje në veri të gjiut tonë mund të soditet edhe nga deti një shkëmb vigan (Gramata) në të cilin janë gdhendur qindra e qindra mbishkrime 74. Tabela me shkrime të shenjta të një loji krejt të veçantë,q ë pasqyrojnë historinë e një lundrimi 2000-vjeçar. Mbiskrime me dëshira dhe lutje, të kushtuara perëndisë greke të erërave Aelosit, ndonjë shënjtori të krishterë apo përbindshit të lig shqipatr "mëmë Lubisë" që ata të kenë mëshirë për anijet e tyre, kur të lundrojnë pranë këtij vëndi të rrezikshëm. Meqënëse shiroku zgjat, zakonisht tri ditë dhe kështu as që mund të mendohet kapërcimi i kepit, ne dërguam një detar në fshat, për të lajmëruar të parin e fshatit, Gorec quhej, që ta mbante me çdo kusht karvanin tonë derisa të arrinim ne të nesërmen. Ndërkaq në anije Dhero again dhe dy shërbëtorë të mi i kishte zënë deti. U thashë të zbrisnin në stre bashkë me detarin dhe ata nuk pritën t?u thosha dy herë. Unë e don Luigji, që mbetëm vetëm hëngrëm darkë me disa konserva dhe qëndruam gjatë në dritën e fenerit të anijes derisa natën vonë shkuam edhe ne për të fjetur. Të nesërmen në mëngjes (madje mjaft herët) u zgjuam nga thirrje dhe pushkë përshëndetëse të dhërmiotëve që kishin ardhur për të më pritur. Zbritëm në tokë dhe duke përshkuar një sërë kopshtijesh të mrekullueshme e të mirëmbajtura portokallesh dhe mandarinash, u ngjitëm në fshatin e vendosur në 200 metra lartësi. Dhërmiu ishte ngritur i tëri në këmbë. Në krye prifti, pas tij fëmijët e shkollës greke me gjithë mësuesin, e më tej burra dhe gra - disa syresh me të vërtetë të bukura - mbarë fshati ishte mbledhur në sheshin pranë kishës së vogël për të na përshëndetur e pastaj për të na përcjellë deri te shtëpia e Gorecit. Në prag të shtëpisë unë qëndrova dhe vështrova pas. Para syve të mi u hap një tablo e mahnitshme koreografike. Fëmijët dhe gratë, por edhe shumë nga burrat mbanin veshjet shumëngjyrëshe kombëtare dhe sheshi i vogël i kishës dukej si një lulishte e bukur. Në sfond të shtëpive të bardha, të vendosur shkallë-shkallë, sundonte maja madhështore e Çikës, ndërsa poshtë nesh kopshtijet gjithmonë të gjelbra të portokalleve e mandarinave, e më tej deti i pafund blu. Nën këmbët tona, mes një humnere të thellë, uturonte përroi malor që çonte në det ujin e kristaltë të Çikës. "Ja pra Riviera Shqiptare"- mendova unë që i kam vlerësuar lart gjithmonë fshatrat e Himarës dhe banorët e tyre. Vëndi është i bukur si përrallë, njerëzit janë të zgjuar, punëtorë të zot në çdo drejtim e mbi të gjitha kanë karakter. Ç"është e vërteta në Shqipëri ata qortohen se janë më grekë se vetë grekët(mbase kjo vazhdon edhe sot), por kjo shpjegohet me historinë e kësaj treve. Pas Tanzimatit (1880) këtu u vendos një administratë turke (kajmakamllik), e cila në të vërtetë as bezdiste, as bezdisej nga njeri, sepse këtu, si mëparë, vazhdonin të qeverisnin e të drejtonin sipas qejfit prifti, agjentët grekë dhe pleqësia. Në vitin 1906, Kazaja e Himarës, me dhjetëra fshatra dhe 12.000 banorë përfshihej në sanxhakun e Gjirokastrës. Mirëpo koncepti Himarë nuk ishte identik me kufijtë e trevës. "Himarë"(Chimera) quhej në lashtësi vëndbanimi Kërkyrë me rrethinat e tij. Në mesjetë, ky emërtim dalëngadalë u zgjerua edhe mbi dy vendbanime të tjera. Turqit kuptonin me këtë term fshatrat në bregdetin midis rrugës së Bardhë (Aspri ruga, përroi i i Palasës (KVJ) dhe Sarandës, venecianët fusnin aty edhe të gjithë fshatrat e hinterlandit, që ishin ende të krishterë. Por kur ato u kthyen e u bënë mysylmane (diku midis 1690-1790-ës) me emrin Himarë kuptoheshin vetëm të shtatë fshatrat, që paguanin taksën e qirasë (mukata) (e cila në vitin 1912 përbënte 10.000 franga në vit). Po të mendosh se kjo krahinë më 1912 kishte po aq banorë sa edhe më 1700/1800 kur nga venecianët quhej Himarë (Chimera) dhe çdo person ishte ngarkuar të paguante measatarisht vetëm me 0.035 napolona (1.5DM) taksë vjetore, duhet pranuar se pushteti turk nuk u zhvaste asgjë këtyre komunave të krishtere (sikundër edhe gjithë të tjerave). Nga vinte atëhere kjo urrejtje e verbër e popullsisë së krishterë - ortodokse kundrejt turqve (e në përgjithësi kundrejt myslimanëve), nga vinte dëshira e tyre për t"u bashkuar me Greqinë? Duke qenë, pra, ortodoksë pjesa më e favorizuar e popullsisë së krishterë të Perandorisë? Kryesisht kjo urrejtje lidhet me motive shpirtërore e fetare. Nënshtetasi ortodoks i Perandorisë Osmane e ka ndjerë veten gjithmonë si humbëtar, si një bizantinas të nënshtruar. Dhe për këtë ndjenjë nuk kishte rëndësi fare sesi e trajtonte atë turku (mysylmani), mirë a keq. Në rrjedhë të shekujve të kaluar me qindra ortodoksë janë bërë pashallarë, vezirë, janë ngjtur në postet më të larta - si ministra, sekretarë shteti, oborrtarë, ambasadorë, gjeneralë, bejlerë- në Vllahi, Moldavi, Manjë, Liban apo Samos e megjithatë ata rrallë i kanë qëndruar me të vërtetë besnikë Perandorisë. Përjashtime doemos që ka pasur (kështu Mavrokordato Pasha, ambasador, Aleksandër Vithimos, bej i Samos, 1905) por ato nuk përfaqësojnë shumicën. Ndërsa në shekullin e kaluar, kur Greqia fitoi pavarësinë dhe doli si trashëgimtare e Perandorisë Bizantine, qëndrimi i popullatës ortodokse u bë me të vërtetë sfidues dhe i rrezikshëm. Propaganda fetare e Patriarkatit dhe ajo kulturore e Greqisë së re, bashkoheshin me synimin për të vënë në jetë në Ballkan megalloidenë e helenizmit dhe përpiqeshin që t?u jepnin atyre forma revolucionare te të krishterët greko-ortodokse. Nga ana tjetër, duhet pranuar se Greqia e re dhe thuajse e varfër, sakrifikoi shumë për të arritur këto qëllime. Ç'është e vërteta, shpallja e pavarësisë nga ana e shumë shteteve ballkanike e pakësoi vazhdimisht fushën e veprimit të këtyre synimeve, kurse në Shqipëri këto makinacione kundër-shtet dhe kundër-popull u rritën sipas qejfit deri nga viti 1912/1922. Ato nuk përligjeshin aspak nga motive etnike, por vetëm nga qellime fanatike fetare dhe politike. Ndër të 200.000 nënshtetasit osmanë të përkatësisë së kishës greko-ortodokse që jetonin brënda kufijve të Shqipërisë së sotme, vetëm 25.000 ishin grekë, pra një e shtata e kësaj popullsie. Ndërsa po të marrim numrin e përgjithshëm prej 2.100.000 banorësh brënda kufijve të krahinave, që atëhere quheshin si tokë shqiptare, d.m.th. të vilajetit të Janinës, Shkodrës, Shkupit dhe dy të tretat e Manastirit, atëhere kemi këtë statistikë :
Shqiptarë 1.570.000 myslimanë, 120.000 katolikë, 210.000 ortodoksë, 1.900.000 Shqiptarë
Gjithsej Vllehë 30.000, Grekë 45.000, Sllavë 85.000. Edhe brënda kufijve të kësaj treve, shkollat (propagandistike) dhe agjentët grekë, bullgarë, serbë dhe rumunë ushtronin lirisht punë e tyre të zezë, ndërkohë që xhandarët e pashait tim trashaluq kërkonin më 1906, në Vlorë dhe përreth saj, pronarët e rrezikshëm dhe kriminalë të abetareve shqip. Për 500 vjet rresht ortodoksët e Shqipërisë janë ushqyer me propagandën politike të Athinës - falë bashkëfajësisë së autoriteteve turke dhe moskokëçarjes e shkujdesjes së pafalshme të vetë shqiptarëve. Për vetitë e tyre të mrekullueshme, ata gjetën në Greqi jo vetëm një tokë pjellore, por edhe miratim të thellë, nderim dhe barazi. Pse duhet të çuditet apo të fyhet shqiptari nacionalist nga përfundimi i natyrshëm i këtyre përpjekjeve greke ?
Që banorët e zonës së Himarës(midis tyre ka vetëm 3.000 njerëz që kanë folur gjithmonë greqisht dhe që të gjithë rrjedhin nga një rrënjë e vetme, sado e largët në kohë, me prejardhje greke ) kanë shkuar kaq larg në prirjet e tyre helenistike, provon më së miri, që ata kishin më shumë karakter se bashkëbesimtarët e tyre, ndaj unë edhe pse kundështarë, i kam nderuar dhe vlerësuar. Në Dhërmi, unë qëndrova dy ditë. Kisha shumë nevojë për pushim. Tërë ditën qëndroja në taracën e madhe prapa shtëpisë së Gorecit, me detin dhe kopshtijet e portokajve përpara, dhe prisja vizitorë, ca interesantë, ca tejet të mërzitshëm. Ndër të parët ishin dy pleq, që më rrëfyen gojdhana nga viti 1700, kur fshatrat Dhërmi, Palasë dhe Vuno ishin ende katolike 75. Por në këto histori ishte shumë e vështirë të kapej vërtetësia historike, kaq shumë ishte mpleksur ajo me përrallat fanatike për heronjtë dhe martirët. Në kategorinë e dytë futeshin një mori njerëzish, të cilët e kishin bërë zakon që të vinin edhe të paftuar për dreka apo darka në shtëpinë e Gorecit. Dhe kështu ndodhte që ne, mbi njëzet e ca vetë, shtroheshin rreth tryezës së madhe në tarracë, e u futeshim me neps atyre dy qingjave të pjekur në hell dhe atyre katër a pesë a gjashtë mezeve të tjera, të shoqëruara natyrisht me verë e raki pa hesap. Por ç?e do se mjerisht, duke qenë i sëmurë, unë nuk isha pjesmarrës i dennjë i kësaj orgjie. Megjithatë unë ulesha në vëndin e nderit, në krye të tryezës, ndërkohë që djali dhe nipi i shtëpisë në të dy qoshet e saj copëtonin dhe u "hidhnin" miqve copat e mishit të dhjamur. Ky zakon dhe kjo mënyrë të sajdisuri më linte mua me turp të madh.
Në Shqipëri, mikut më të nderuar i jepet copa e pasme e qëngjit - e prerë nga pjesa tjetër, ajo ngrihet para tij si një piramidë amorfe. Tryeza jonë prej dërrasash lisi të trasha dhe të zdruguara, të nxira nga yndyra, shkëlqente nga përdorimi i gjatë. Sepse qëngji që vihej mbi të duhej të ishte i majmë! Mjerë ai mikpritës shqiptar që e "nxin faqen" duke u nxjerrë mysafirëve mish të dobët. Ai damkoset si njeri kurnac dhe lakmitar dhe emri i tij i mirë merr fund përgjithmonë. Të dy djemtë që copëtonin dhe ndanin mishin në tryezën tonë dukeshin specialistë të mëdhenj në këtë fushë: ata e përcaktonin majmërinë e copës së mishit në përshtatje me pozitën, fisin dhe moshën e mysafirit: sa më e majme copa, aq më i madh nderi që i bëhej atij. Do të kish qenë punë e lodhshme dhe e bezdisshme t'i çohej çdo mysafiri përpara, ndaj dy djemtë kishin gjetur një metodë të vetën, tepër praktike për transportimin e tij; ata i jepnin një shtysë të lehtë copës së majme të mishit dhe ajo rrëshqiste butë si në një konvejer dhe ndalej përpara marrësit. Edhe unë në këtë mënyrë e mora pjesën time. Por unë ndjehesha për faqe të zezë; stomaku dhe nervat e mia ishin dobësuar aq shumë sa nuk e duronin dot pamjen e dhjamit, të asaj piramide të butë mishi me bishtin cung që luhatej andej-këtej. U bëra keq! Munda të thosha vetëm kaqe "o zot, sa i dhjamosur!" Dhë rashë në vilani, e me sa duket edhe nga karrikja!. Më ngritën, ma spërkatën fytyrën me ujë të ftohtë, më dhanë një gllënjkë raki dhe gjithçka kaloi. U ula sërish në tryezë. Lavdi zotit që askush nuk e pikasi se më ra të fikët nga pamja e dhjamit, ndryshe do të kishin qeshur me mua. Ditën e tretë të qëndrimit në Dhërmi, ne u gatitëm përsëri për udhë, të ndarë në dy grupe: karvani i njerëzve të mi, me gjithë çadra, do të merrte drejtimin e Llogarasë, t'i ngrinte ato atje dhe të na priste, ndërkohë që unë bashkë me disa alpinistë dhe gjahtarë do t?i ngjiteshim së pari Çikës, e pastaj, po atë darkë, do të arrinim kampin dhe do të flinim aty, te çadrat në Llogara. Druhesha se do të ishte një stërmundim i madh për forcat e mia të dobësuara. Mali vetë nuk është edhe shumë i lartë (as 2.100 metra), por i thiktë, trualli është i thërmueshëm dhe shkëmbijtë shpesh të rrezikshëm. U nisëm nga Dhërmiu në të aguar dhe në Vuno u zbritëm kuajve dhe morrëm disa udhërrëfyes dhe ca vajza të bukura që do të mbartin plaçkat. Kur dolëm nga fshati vazhdonte të ishtë ende mugëtirë. Befas e fare papritur, shpërthyen mijëra krisma nga të gjitha dritaret - rrugica e ngushtë nga po kalonim, u ndriçua e u bë dritë nga gjuhët e flakëve që dilnin nga grykat e pushkëve. Një pamje përrallore. Ne i u përgjigjëm këtij deti heroik fishekzjarrësh - përshëndetja e lamtumirës së Vunoit.
vazhdim...
_________________
Pershendetje te gjitheve ....

...vazhdimi
Në Shqipëri çdo fshat, çdo shtëpi që e respekton sado pak veten, e pret dhe e përcjell mikun me shkrehje pushkësh dhe sa më i rëndësishëm të jetë ai, aq më shumë fishekë harxhohen.
p.162-163
...Më 27.2.1878 andartë grekë, të udhëhequr nga dy shqiptarë ortodoksë, greko-shqiptari kololonel Pangallos, dhe himarioti major Spiro Milo 53 zbarkuan në Sarandë (Santi Quaranta) dis Butrintit dhe fshatit Lëkurs dhe i pushtuan brigjet. Ata u dëbuan dhe u shpërndanë prej shqiptarëve.
p.307
...Ditët e para në Kuç qenë të bukura e të këndshme. Gajtë kësaj kohe inspektova grupet e ndryshme të vullnetarëve të vendosur në stanet, kullat dhe fashatrat përreth, të cilat ishin sistemuar sipas lidhjeve që kishte çdo prijës i tyre. Buka ishte siguruar; unë kisha urdhëruar të konfiskohej depoja e së dhjetës në Kallarat, atje kishte disa qindra kuintalë grurë dhe misër që duhej t'i dorëzohej qeverisë, djathë delesh dhe mish do të vinte nga të gjithë fshatrat e luginës së epërme të Shushicës, duke ua llogaritur si taksë të bagëtisë për vitin 1912. Në këtë mënyrë mbulohej së paku një pjesë e dëmit që kjo "valë karkalecësh" i kishte shkaktuar banorëve të kësaj zone. Po kështu kisha urdhëruar të silleshin në Kuç, të gjitha "gjërat e mira" që kishte depoja ushtarake e Vlorës. Me to unë armatosa të gjithë luftëtarët, që nuk kishin ende pushkë të vetën, o pse ishin të rinj, o pse ishin të varfër. Pastaj inspektova "trupat"; në Kuç e përreth isha unë me 2100 vullnetarë dhe 500 xhandarë , si krahu i majtë; Në Fterë kisha lënë 4000 burra nën komandën e Namik bej Delvinës si qëndër, dhe 600 të tjerë në qafën e Llogarasë si krahu i djathtë. Pra, përsa kohë grekët do të kënaeshin vetëm me pushtimin e Himarës, gjëndja ishte nën kontroll. Ne i mbanim ata mat në tre drejtime. Por për ti dëbuar që andej natyrisht nuk mundnim: ata mbështeteshin nga deti prej dy kanonierave dhe kishin 1,500 ushtarë të truopave të truopave të rregullta greke dhe 800 vullnetarë, shqiptarë ortodoksë nga zona e Himarës. Nga ana tjetër edhe unë nuk doja kursesi që t'i armiqësoja aq shumë shqiptarët mysylmanë me ata të krishterë, sa të luftonin me njëri tjetrin. Megjithëse këto ishin veçse dëshira të mira, realizimi i të cilave nuk varej gjithmonë vetëm nga unë. Një grup vullnetarësh i vendosur në afërsi të Kuçit, më ftoi të merrja pjesë në një valle luftarake, ku do të këndonte vargjet e tij te bukura edhe një ?bard?. Atje u gjenda përpara një të papriture! Në dallim nga shqiptarët e veriut, banori i jugut dhe i kërcen këngët e veta luftarake, ndërkohë që kori i këndon duke përsëritur shpesh edhe dhjetë herë të njëjtën fjalë derisa të gjënden kadenca dhe ritmi që i shkojnë këngës. I shoqëruar nga shtabi im, unë shkova drejt një lëmi. Ku ishin valltarët dhe përreth tyre dëgjuesit. U këndua dhe u vallëzua një valle e egër dhe mbresëlënëse, por edhe e brishtë dhe e zhdërvjellët. Lord Bajronin dhe shumë udhëtarë të huaj që vizituan Shqipërinë nga fillimi i shekullit 19-të mbetën të habitur nga mania e shqiptarëve të Jugut për të vallëzuar. Dhe me të vërtetë, deri para 50 vjetësh shqiptari i Jugut vallëzonte me zjarr në çdo rast që i paraqitej. Unë dëgjova me vëmendje, por nuk kuptova asnjë fjalë, sepse përsëritjet më ngatërronin keqas. Së fundi poeti erdhi vetë tek unë dhe më tregoi fjalët e këngës. Me formë të këndshme, me qellim të mirë, por me përmbajtje skandaloze! Ishte një himn për personin tim, përshkruante mbrritjen time në Kuç, heroizmat (lavdi Zotit këtu ishte përdorur shumësi) që ne kishim ndërmëd të bënim dhe përfundonte me një dithiramb për mua dhe libelë për grekët. Unë falenderova, i dhurova diçka poetit dhe u largova. Disa ditë më vonë sollën në Kuç gjashtë djem të rinj nga Qeparoi (fshat ortodoks pranë Himarës), të zënë rob në një greminë të Qafë Mbretit. Atat ishin një njësi zbulimi e dërguar aty nga komanda greke, për të hetuar lëvizjet dhe numrin e forcave tona. Ata ishin shqipatrë (nuk flisnin asnjë fjalë greqisht), ndaj edhe unë duhej të bëja kujdes për sot, por edhe për mot. I dërgova atëhere të rrinin te disa njerëz në Vlorë dhe Gjirokastër, të cilët ata vetë më thanë se i kanë miq dhe të njohur. Ndërkaq i shkrova edhe një letër komandantit të trupave greke në Himarë , kolonel Spiro Spiromilos (Milaj), i cili, fare pa u trazuar, i kish dhënë vetes titullin udhëheqës i Himarës (Archegos tis Himaros). Unë e njihja shumë mirë atë vetë dhe farefisin e tij që jetonte ende në Himarë; mund të them, madje, se kisha miqesi me ta. Ne na ndanin vetëm pikpamjet politike dhe këtu ishim kundërshtarë. Andej nacionalistë grekë, të cilët nga fanatizmi fetar dhe prapambetja politike, përpiqeshin me të gjitha mënyrat, ta bashkonin Himarën me Greqinë, këtej një nacionalist shqiptar, por njëherësh edhe ithtar besnik i parimit shtëror osman. Megjitatë, unë kisha respekt për këtë familje; ajo shquhej për karakter, besnikëri ndaj miqve, trimëri dhe qëndrueshmëri. Që letra ime në këto rrethana, nuk mund të kish asnjë ndikim, këtë e dija mirë. Sidoqoftë, unë shkrova se shqiptarët e krishterë apo myslimanë janë vëllezër, përmenda prejardhjen shqiptare të shtëpisë së tij dhe iu luta të mos shkaktonte gjakderdhje midis popullsisë së të njëjtit vënd, se ndryshe ne do të sulmojmë. Natyrisht që nuk morra asnjë përgjigje, dhe në vënd të saj, një repart i fortë kreto-himariot sulmoi Qafën. Ne i zmbrapsëm ata pa ndonjë mundim. Por pas kësaj ndodhie unë nuk mund t?i përmbaja më njerëzit e mi, të cilët e kishin humbur durimin nga shiu i stërgjatur (natën temperaura në çadrën time zbriste në zero), dhe mëngjesin e 26 tetorit, ne sulmuan fshatin Kudhës (Perivol) të pushtuar nga trupat gerke. Në të njëjtën kohë u sulën kundër grekëve edhe të gjitha postat e përparuara të vijës rrethuese nga Fterra deri në Llogara. Sulmi e zuri kundërshtarin në befasi, grekët u tërhoqën nga shpati perëndimor i vargmalit të Çikës dhe ne e morrëm Kudhësin, i cili në çast, u plaçkit dhe pjesërisht u shkatërrua. Por në kishën e fshatit ishin ngujuar 20-30 kretas dhe po bënin qëndresë të fortë. Atëhere unë pashë 15-18 vjeçarët e mi, të cilët sapo i kisha bërë me pushkë, të dalin përpara, dhe të ngjeshur pas mureve, të hidhnin një bidon vajguri pas derës së kishës dhe ti vënë asaj zjarrin. Gjithë aksioni nuk zgjati më shumë se dhjetë minuta dhe tanime ata ishin brënda në kishë, ku zunë robër edhe disa nga kretasit...

EQREM BEJ VLORA , KUJTIME

Vëllimi II 1912- 1925

p. 197
... Më 28 Prill të vitit 1928 në Shqipëri erdhi Komisioni i Kufijve, i paraparë nga Konferenca e Ambasadorëve (mbështetur në Protokollin e Firences).
...Por më 27 Gusht (gjatë një inspektimi rutinë) rrugës nga Janina në Gjirokastër, makina e përfaqësuesit italian, njëkohësisht edhe kryetar i Komisionit, u ndal pranë Zhepës dhe gjeneral Telini, një mjek Ushtarak, adjutanti i gjeneralit, shoferi dhe përkthyesi shqiptar vriten në tokë greke nga një bandë vrasësish. Propaganda greke akuzoi sakaq e në mënyrë qesharake, shqiptarët për këtë vrasje. Por dielli nuk mbulohet me shoshë, thotë një fjalë e urtë shqiptare. Brenda disa ditësh u bënë të njohur emrat e organizatorëve dhe të nxitësve të kësaj vrasjeje. Dhe doli e qartë që grekët e vranë këtë njeri të çiltër dhe fisnik që mbështeste mëtimet e drejta të shqiptarëve, sepse ai nuk dehsi t'u nënshtrohej kërkesave të tyre arrogante. Por kjo vepër gjakatare u kthye më vonë në të mirë të çështjes shqiptare * *Për zbulimin e këtij komploti meritë të madhe pati komandanti i atëhershëm i xhandarmërisë në Gjirokastër, kapiten Koço Muka (nga Vunoi i Himarës). Këtë grekët nuk ia falën atij kurrë dhe kur më 1924 (bashkë me anëtare të tjerë të Partisë ku bënte pjesë ) ai u arratis në Greqi, ata e përndoqën vazhdimisht, e internuan dhe më në fund, e dëbuan fare nga vëndi. P.211-212 (ku flitet për atentatin ndaj Zogut në Parlament më 23 Shkurt 1924).
...Ndaj brofa në këmbë i pëshpërita në vesh peshkopit shakaxhi ?bëfshi qejf? dhe nxitova drejt lozhës së dëgjuesve, ku po rrinte një miku im i partisë, doktor Somonidhi nga Vunoi i Himarës**. E ndihmova atë të kaptonte parmakët e lozhës dhe e çova tek Ahmet Zogu për t?i parë plagët. Zogu në fillim nuk i besoi dhe nuk desshi ta linte këtë të panjohur ta vizitonte, por pastaj, kur unë e sigurova se mjeku është i besueshëm, nuk kundërshtoi më. ** Lidhur me doktor Simonidhin ma ka qejfi të bëj disa vërejtje të cilat pasqyrojnë qartazi se si klasa e mesme e ndryshon karakterin dhe botkuptimin. Dikur shqiptari njihej për besnikërinë dhe botkuptimin e tij, që kishte po të hante, qoftë edhe një copë bukë. Por me sa duket me kalimin e kohës, këto virtute të vjetra, por të bukura, nuk u ruajtën. Doktor Simonidhi, i cili e gjeti rrugën për te Zogu vetëm falë ndërmjetësimit dhe dorëzanimit tim, më vonë, kur me hirin e Zogut, u zgjodh deputet, jo se u bë armik i hapur, por ama një intrigant i vogël kundër meje. Kolegu i tij zgjedhor, Sadik Saska, të cilin unë ia paraqita dhe ia rekomandova nxektësiht Zogut dhe më vonë e parapëlqeva para gjithë agallarëve të Vlorës, u bashkua më 1927 (pasi e kish arritur pozitën që donte) me dr. Simonidhin. Por atij njeriu me padituri të rrallë, në ndryshim nga mjeku, edhe mund t'ja falje këtë sjellje. Thuhej mëtej, se vetë Zogu i nxiste ata, të cilët bejlerë të tjerë ia kishin rekomanduar si besnikë, që t'u kthenin kurrizin mirëbërësve të tyre. Do të doja të mos e besoja këtë, sepse Zogu vetë u mbeti gjithmonë besnik miqve të tij.

EQEREM BEJ VLORA, KUJTIME
_________________
Pershendetje te gjitheve ....